تغذیه تکمیلی شیرخواران

Baby pic

تغذیه تکمیلی (کمکی) شیرخواران:
شیر مادر تا شش ماه اول زندگی برای رشد  روحی  و جسمی شیرخواران اهمیت خاص دارد زیرا ترکیب شیر مادر از نظر پروتئین، قند، کالری، ویتامین ها، املاح و مواد ایمنی نیاز شیر خوار را تأمین و از نظر عاطفی بهترین روابط را بین شیرخوار و منادر برقرار نموده وو در مقابل بیماریهای عفونی، ویروسی، عفونت های دستگاه تنفسی و دستگا گوارش مصونیت ایجاد نموده و شیرخوار در این مدت تغذیه با شیر مادر نیاز به ماده ی غذایی دیگری ندارد تنها تجویز قطره ویتامین A+D از بدو تولد نیاز جسمی او را بر طرف می کند.

از ۶ ماهگی به بعد شیر خوار علاوه به شیر مادر برای رشد جسمی به مقدار بیشتری مواد پروتئینی، کالری، املاح و ریزمغذی احتیاج دارد که به صورت غذای سالم پر انرژی، کم حجم به تدریج برای شیر خوار در نظر گرفته می شود و همزمان با تکامل مهارت های تغذیه ی به مقدار آن افزوده تا شیر خوار در عین حال به مزه های مختلف آشنا شده به جویدن نیز عادت کند و یک الگوی غذایی مناسب برای عادات غذایی شیرخوار توسط مادر و برخورد مناسب با شخصیت مناسب است.

انتخاب غذا توسط شیرخوار در آغوش خانواده تکامل جسمی مطلوبی داشته و این تجربه لذتبخش توأم با نشاظ و مهربانی توأم خواهند بود.
شروع به موقع تغذیه ی تکمیلی مرحله ی مهمی در زندگی شیرخوار از نظر رشد جسمی خواهد بود. تغذیه ی تکمیلی شیرخواران از پایان ۶ ماهگی شروع می شود زیرا شیرخواران علاوه بر شیر مادر به مواد  پروتئینی، کالری و مریز مغذی ها مانند آهن، روی و سلنیوم نیاز دارند.شیرخواران در سن ۶ تا ۸ ماهگی ۷۰% و تا ۱۲ ماهگی ۵۰% و ۱ تا ۲ سالگی ۴۰% کالری مورد نیاز را از شیر مادر دریافت می کنند و بقیه ی انرژی مورد نیاز از غذای تکمیلی دریافت می شود.
ذخیره ی آهن جنین در ماه های آخر حاملگی است و حوالی ۶ ماهگی در اثر خونسازی به حداقل می رسد و چنانچه آهن دریافت نکند مبتلا به کم خونی می شود.
در نوزادانی که با وزن کمتر از ۲۵۰۰ گرم متولد می شوند به علت عدم ذخیره و دریافت آهن در ماه های آخر حاملگی چنانچه وزنشان دو برابر رشد وزنی شود از قطره ی آهن توصیه می شود استفاده نمایند.
به علت عدم آمادگی دستگاه گوارش، سیستم ایمنی و وجود اسهال و هم چنین احتمال بروز آلرژی و اگزما تغذیه ی کمکی قبل از ۶ ماهگی توصیه نمی شود و در ضمن با شروع غذای کمکی احتمال این که رغبت شیرخوار به مکیدن پستان مادر کمتر شود و از مزایای شیر مادر محروم شود وجود دارد ولی چنانچه در سن ۴ تا ۶ ماهگی شیرخوار به رغم تغذیه با شیرمادر و رعایت صحیح شیرخوردن از پستان و اطمینان از تخلیه ی کامل پستان شیرخوار در پایش رشد کمبود وزن به مدت یک هفته تا ۱۰ روز داشته باشد تغذیه ی تکمیلی را می توان با احتیاط از مقدار کم شروع نمود.

نکات اساسی در تغذیه تکمیلی شیرخواران
تغذیه ی تکمیلی مطلوب علاوه بر انتتخاب غذاهای مفید و طبیعی، طرز غذا دادن که توأم با آرامش و مهربانی است، محل مناسب و رعایت اصول تهیه ی بهداشتی و نگهداری غذای کمکی اهمیت خاص دارد و رعایت نکات زیر باید مورد توجه  قرار گیرد:

  1. غذای کمکی ابتدا باید با حجم کم، خوشمزه و حاوی مواد پروتئینی، قندی، ویتامین ها، درشت مغذی ها و ریز مغذی ها باشد.
  2. هم آهنگی با غذای خانواده، غذای مورد علاقه ی شیرخوار، کاملاً پخته و نرم باشد تا شیرخوار به راحتی آن را بلع و هضم کند.
  3. غذا دادن با حوصله و آهسته به شیرخواران کم سن و بزرگتر با کمک غذا داده شود و به شیرخوار در مواقع خواب آلودگی یا بیقراری غذا داده نشود.
  4. به علائم گرسنگی و سیری شیرخوار توجه داشته باشیم شیرخوار را در مواقع سلامتی تشویق به خوردن نمود و هرگز نباید به اجبار متوسل شد. در مواقعی که شیرخوار تمایل ندارد، مدتی صبر نمود و تمایل به مزه و انتخاب غذای کودک شیرخوار اهمیت داد.
  5. خانواده در مقابل تغذیه ی شیرخوار مسئولیت دارد. پدر نیز باید با میل و علاقه در تغذیه ی کودک مشارکت داشته باشد.
  6. شیرخوار از ۹ ماهگی دوست دارد خودش غذا بخورد به او کمک کنیم چنانچه خوردن غذا را دوست داشته باشد زودتر و به تنهایی غذا بخورد.
  7. مادر باید در تهیه و پختن غذای شیرخوار رعایت مسایل بهداشتی و شستن دست با صابون را بنماید.
  8. سعی شود غذا به مقدار روزانه تهیه شود تا کودک از غذای تازه بهره مند شود. در صورت تهیه ی غذای بیشتر مابقی غذا برای روز بعد در ظرف تمیز و سربسته در یخچال حداکثر تا ۲۴ ساعت نگهداری شود. در فصل تابستان غذاها در مجاورت هوای گرم نباشد زیرا زود فاسد می شوند می توان مقداری از غذای اضافی را در ظرف های کوچک و تمیز کاملاً بسته و در فریزر نیز نگهداری نمود.
  9. نکته ی مهم اینکه غذای کمکی باید بعد از تغذیه با شیر مادر باشد چنانچه در فواصل شیرمادر باشد ممکن است باعث کاهش شیرمادر یا جانشین آن شود.
  10. غلظت غذای کمکی برای شروع مانند فرنی نرم و قابل بلعیدن باشد مقدار غذای کمکی برای شروع ۱ تا ۲ قاشق مرباخوری و به تتدریج مقدار و تعداد دفعات اضافه شود به هیچ وجه غذا را نباید با بطری یا پستانک به شیرخوار داد.
  11. افزایش تعداد قاشق های غذا بر حسب میل شیرخوارو به تدریج اضافه شود و برای اضافه کردن هر مواد غذایی بهتر است ۲ تا ۳ روز فاصله گذاشت تا چنانچه شیرخوار به غذای خاص حساسیت داشت نوع آن مشخص شود. در مورد سبزیجات می توان هر روز یک نوع آن را اضافه نمود.
  12. برای اینکه غذای کمکی برای کودک راحت باشد بهتر است غذا را با قاشق یا گوشتکوب نرم نمود تا بلع راحت باشد. مخلوط کن توصیه نمی شود زیرا بیش از حد غذا را نرم می کند و چنانچه ادامه یابد کودک مهارت جویدن را فرا و از خوردن غذای خانواده خودداری می کند.
  13. روزانه جهت شیرخوار از روز پانزدهم قطره ی ویتامین A+D یک میلی لیتر معادل ۲۵ قطره و از ۶ ماهگی به بعد قطره ی مولتی ویتامین ۲۵ قطره تجویز شود. از ۶ ماهگی به بعد قطره آهن به میزان ۱۵ قطره یا شربت آهن ۱٫۵ میلی لیتر (۱۲٫۵ میلی گرم)روزانه تا یک سالگی و در صورت کم خونی ۵۰% اضافه تا دو سالگی ادامه داد. قطره مولیت ویتامین به اضافه آهن نیز روزانه ۳۰ قطره تجویز می شود. بعد از دادن قطره آهن به شیرخوار علاو بر دادان آب جوشیده ی خنک باید دندان های اور را با مسواک نرم مخصوص کودکان یا پنبه، گوش پاک کن دندان ها را تمیز نمود تا جرم سیاه آهن روی دندان ها رسوب نکند.
  14. ضمن تجویز غذای کمکی به شیرخوار روزانه به خصوص در فصل تابستان چندین بار آب جوشیده خنک داده شود تا مدفوع او سفت و دچار یبوست نشود آب لوله کشی اگر یک دقیقه جوشانده شود قابل استفاده حتی المقدور از آب معدنی به شیرخواران به علت وجود املاح آن خودداری شود.
  15. شیرخواران در مواقع تب، سرماخوردگی، گلودرد گاهی اوقات سرفه یا اسهال استفراغ بی اشتها و گاهی از خوردن غذا امتناع می کنند. در این گونه موارد علاوه بر درمان بیماری و تغذیه با شیرمادر، تغذیه ی کودک بهتر است به علت تب مایعات بیشتر و سوپ با تمایل کودک به مقدار کم و به تدریج داده شود تا دوران بیماری طی شود.

Baby Picشروع غذای تکمیلی
شیرمادر همچنان غذای اصلی شیرخوار از نظر احتیاجات رشد و نمو می باشد.
غذای کمکی از اولین روزهای ۷ ما
هگی با توجه به استقبال شیرخوار از ۱ تا ۲ قاشق مرباخوری فرنی آرد برنج که فرنی با شیر مادر، آرد برنج و مختصر شکر تهیه شده ابتدا شیر را جوشانده بعد از سرد شدن آرد برنج و شکر اضافه و در کودکان کم وزن مختصر کره اضافه نموده نرم و ساده معمولاً صبح و بلافاصله بعد از شیر مادر داده می شود. حریره بادام شیرین نیز غذای مناسبی است بادام نیز ۵ عدد به مدت ۵ ساعت خیس نموده پوست آن را کنده و کوبیده شده نرم با فرنی مخلوط می شود جهت شیرخوار در نظر گرفته می شود. تعداد قاشق های فرنی را به تدریج اضافه می  کنیم تا ۵ تا ۸ قاشق مرباخوری ادامه می دهیم.
چنانچه شیر خوار در روزهای اول غذا را از دهانش بیرون ریزد طبیعی است. تغذیه ی شیرخوار را روزهای بعد شروع می کنیم چنانکه کودک مزه فرنی یا حریره بادام را دوست نداشت می توان روزهای بعد برای طعم بهتر یک حلقه موز یا سیب نرم به آن اضافه نمود.

طی ماه هفتم غذای تکمیلی را به سه بار در روز افزایش دهید تا شیرخوار مهارت بیشتری در غذا خوردن پیدا کند و از مزه های مختلف لذت ببرد. با در نظر گرفتن پایش رشد و وزن کودک چنانچه رشد وزنی کودک مناسب و در حد طبیعی بود به طور متوسط در هر وعده ۴ تا ۶ قاشق مرباخوری کافی است چنانچه وزن شیرخوار کمتر از حد طبیعی بود تا ۸ قاشق مرباخوری بیشتر می توان داد.
در عین حال باید توجه داشت همانقدر که وزن کم باعث نگرانی است چاقی کودک نیز مشکل آفرین است باید در دوران کودکی مورد توجه و رژیم غذایی خاص در نظر گرفت و کالری غذاها را کم نمود. غذای کمکی تهیه شده برای شیرخوار باید در هر گرم حدود یک کیلو کالری انرژی داشته باشد.
از هفته ی دوم ماه هفتم می توان سوپ گوشت برای شیرخوار در نظر گرفت.ابتدا سوپ سبزی، برنج، هویج فرنگی، گشنیز و جعفری و دو روز بعد ماهیچه اضافه نمود به مدت دو هفته صاف کرده و بعد مخلوط یا نرم نموده با قوام فرنی در نظر گرفت. گوشت گوسفند یا گوساله با قطعات کوچک یا چرخ کرده هم چنین می توان گوشت را پس از شستشو یا چرخ کرده در بسته های کوچک در فریزر برای روزهای بعد نگهداری نمود. برای تنوع سوپ می توان انواع سبزی ها، سیب زمینی، کدوحلوایی، کرفس، لوبیا سبز و نخود فرنگی هر بار یکی از آنها را اضافه نمود. سبزی ها در اواخر تهیه سوپ، خرد شده اضافه شود تا عطر و ویتامین ها در آن باقی بماند. اواخر ۷ ماهگی می توان از گوشت مرغ نیز هفته یی دو بار استفاده نموده، ران مرغ بیشتر از سینه مرغ آهن دارد به سوپ کره یا روغن زیتون نیز می توان اضافه نمود. از هفته ی سوم می توان بعد از داده سوپ ۲ تا ۳ قاشق مرباخوری ماست شیرین و بعد از تمایل کودک آن را اضافه نمود در این هفته علاوه بر سوپ از پوره ی سیب زمینی و هویچ که با مختصر آب مرغ یا کره یا روغن زیتون به رژیم غذایی اضافه نمود پوره ی را می توان جانشین فرنی نمود.

باید توجه داشت که به غذای کودک به هیچ عنوان به عنوان مزه نمک و شکر اضافه نشود. جهت مزه در صورت تمایل کودک می توان چند قطره آب لیموترش که محلول ویتامین C است اضافه نمود.
توصیه می شود غذای تکمیلی تازه و در خانه تهیه شود ولی چنانچه مادران کارمند و وقت کمی برای تهیه فرنی و حریره داشته باشند سرال و حریره بادام آماده نیز موجود است و می توان برای وعده های شیرخواران در نظر گرفت.

ماه هشتم: در این ماه می توان سوپ گوشت غلیظ تر مانند حلیم با انواع سبزی ها، سیب زمینی و کدو تهیه کرد و به عنوان دسر چند قاشق ماست نیز داده شود. چنانچه کودک سوپ را دوست داشت تا ۲ بار نیز به کودک داده شود. زرده ی تخم مرغ پخته و سفت شده نیز روز اول زرده تخم مرغ به اندازه ی یک نخود با شیرمادر نرم شده به شیرخوار داد و روزانه به مقدار آن اضافه شود و ظرف ده روز یک زرده ی تخم مرغ یک روز درمیان یا یک دوم زرده تخم مرغ روزانه با حریره بادام داد چنانچه کودک از خوردن زرده ی تخم مرغ امتناع کند می توان آن را در سوپ رنده رد تخم مرغ به صورت عسلی یا نیم رو توصیه نمی شود.
در صورت یبوست کودک می توان از سوپ جو، بلغور، رشته فرنگی و روغن زیتون استفاده کرد. توام با قطره ی ویتامین و آهن روزانه می توان از پوره ی میوه ها سیب، موز، انبه، زردآلو و در صورت یبوست کودکان پوره ی هلو، گلابی، آلو و طالبی برای کودک مفید است.

ماه نهم: در این ماه می توان آش های خوشمزه تهیه نمود و حبوبات به سوپ کودک اشافه نمود. ابتدا عدس و ماش و نخود فرنگی ه هضم آسان تری دارد و در هر وعده یکی از آنها را اضافه می کنیم بعد انواع لوبیاها مانند لوبیای قرمز یا سفید با سوپ تهیه نمود.

ماه های دهم تا دوازدهم: به تدریج دندان های کودک رویش پیدا می کند و در ماه دوازدهم تقریباً ۶ دندان دارد مهارت های تغذیه یی کودک می تواند تکه هایی از غذا را بکند و به عقب دهان ببرد. از ماه دهم دفعات غذا ۴ تا ۵ بار و انواع مخلوط با گوشت چرخ کرده عدس یا هویج با کره و به عنوان دسر ماست برای کودک در نظر گرفت. در یک سالگی می توان شیر پاستوریزه را ابتدا جوشانده و در رژیم غذایی کودک توام با صبحانه و عصر با کیک به عنوان عصرانه در نظر گرفت شیر از مقدار کم شروع و بهتر است با لیوان داده شود. عسل نیز ارزش غذایی خوب دارد می توان با شیر مخلوط کرد و داد. از یک سالگی به بعد سفیده ی تخم مرغ نیز می توان طبق تمایل به کودک داد. چنانچه از مزه شیر استقبال نکرد می توان شیر با موز، هویج یا عسل مخلوط داد. شیرکاکائو به صورت عادی به علت تغییر رنگ دندان ها توصیه نمی شود. تکه های نرم هویج و سیب زمینی به صورت پوره ی نرم با کره عصرها همچنین ماکارونی با گوشت چرخ کرده و انواع میوه های نرم، گلابی، هلو، سیب، طالبی موز در دفعات مختلف برای کودک در نظر گرفت.

۱۱ ماهگی به بعد غذای خانواده به شرط آنکه محتوی پروتئین و کالری، ویتامین ها باشد نرم بدون ادویه و نم میتوان با پشت قاشق نرم و استفاده نمود.
اضافه کردن نمک یا چربی های اشباع شده توصیه نمی شود اصولاً نم و روغن های مضر برای همهی افراد خانواده زیان دارد از روغن ها، روغن زیتون حاوی امگا ۳ بسیار مفید و توصیه می شود.
گوشت مرغ و ماهی نیز باید در رژیم غذایی کودکان از یک سال به بالا در نظر گرفت به خصوص ماهی به علت وجود چربی های غیر اشباع انگا ۳ هفته یی ۲ بار در سبد غذایی خانواده مفید خواهد بود.

جهت چاشنی غذای کودک اضافه کردن نعنا، جعفری، گشنیز، کرفس، کلم بروکلی، آب لیموترش، آب نارنج هنگام پخت غذا، غذای کودک را خوشمزه می کند.

عدم مصرف بعضی مواد غذایی در کودکانی که حساسیت  دارند:
این مواد غذایی تا سن یک سالگی برای کودکان توصیه نمی شود:

شیرپاستوریزه، عسل، سفیده تخم مرغ، انواع شکلات ها، توت فرنگی، شاه توت، توت سفیدف نوشابه های گازدار، آب میوه های صنعتی، چیپس، سوسیس، کالباس و انواع غذاهای اماده (Fast Food).

برای خانواده هایی که حساسیت دارند:
این مواد برای کودکان ممنوع است:
محصولات دریایی، میگو، کیوی، ادویه، مرکبات به جز آب لیموترش و شیرین، بادام زمینی و آجیل تا ۳ سالگی.

بعضی مواد در کودکان ایجاد خفگی می کند:
توصیه می شود این گوه مواد در دسترس کودکان نباشد:
بادام زمینی، آجیل، پسته، ذرت و میوه هایی که هسته دارند مانند هلو، هندوانه، کشمش، نخودچی، تخمه، نقل و نبات، حبوبات نرم شده و قطعات بزرگ شیرینی یا میوه های خام.

و هم چنین برای پیشگیری ازحوادث و مسمومیت ها باد اشیای برنده مانند چاقو، قیچی، مایعات شوینده، ضد عقونی کننده، نقت و انواع مواد خانگی، قرص ها دور از دسترس کودک باشد.

غذاهای کمکی تهیه شده در خانواده به مراتب بهتر است از آنچه به صورت تجارتی تهیه می شود غذاهای تجارتی گران و گاهی تاریخ مصرف  مناسب ندارد همچنین با نگهداری در قوطی های فلزی ممکن است ایجاد مسمومیت با ملامین یا فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم، جیوه و هم چنین آلودگی های میکروبی داشته باشند. آب میوه های صنعتی نیز به علت اضافه کردن مزه و رنگ های مصنوعی و شیمیایی و طرز تهیه و اضافه کردن مواد نگهدارنده فاقد ارزش غذایی بوده اغلب ده درصد مواد اصلی میوه ها را بیشتر ندارند و کودک را هم چنین نباید با مزه غذاهای آماده آشنا نمود به علت وجود مواد نگهدارنده نیترات درسوسیس و کالباس و کالری زیاد هم برای کودک و خانواده در دراز مدت اثرات زیانباری دارد.

تمام
دکتر اکبر کوشانفر (متخصص کودکان و نوزادان) (نشریه پزشکی امروز شماره ۸۲۹ تاریخ ۵ آبان ۸۹)

Be Sociable, Share!

یک پاسخ به “تغذیه تکمیلی شیرخواران”

  1. Thanks for your thtsuhog. It’s helped me a lot.

    [پاسخ]

نوشتن پاسخ

*